“Chảy máu chất xám ngược”: Nhà khoa học rời Mỹ về Trung Quốc

Gần 100 nhà khoa học rời Mỹ về Trung Quốc, mở ra “làn sóng ngược” khi Bắc Kinh tăng đầu tư nghiên cứu, còn Washington siết chặt chính sách nhân tài.

Hiện tượng “chảy máu chất xám ngược” đang gây chú ý trong giới khoa học toàn cầu. Theo CNN, từ đầu năm 2024 đến nay, ít nhất 85 nhà khoa học Trung Quốc từng làm việc tại các viện nghiên cứu, đại học danh tiếng của Mỹ như Princeton, NASA, hay Viện Y tế Quốc gia (NIH) đã quay về nước làm việc toàn thời gian. Con số này dự kiến sẽ vượt 100 người vào cuối năm 2025, báo hiệu một làn sóng di chuyển nhân tài đáng chú ý trong lịch sử khoa học đương đại.

Nguyên nhân được chỉ ra khá rõ: Washington siết chặt chính sách nhân tài — cắt giảm ngân sách nghiên cứu, nâng phí visa H1-B, và gia tăng giám sát các nhà khoa học nước ngoài — trong khi Bắc Kinh lại đẩy mạnh đầu tư cho khoa học – công nghệ, đặc biệt ở các lĩnh vực tương lai như AI, điện toán lượng tử, chất bán dẫn và sinh học.

Giáo sư Yu Xie (Đại học Princeton) ví hiện tượng này như “món quà từ Mỹ” giúp Trung Quốc dễ dàng thu hút nhân tài. Ông cho biết, nhiều trường đại học Trung Quốc hiện đang chứng kiến làn sóng hồ sơ ứng tuyển từ các nhà khoa học nước ngoài — điều từng hiếm thấy trước đây.

Trên thực tế, Trung Quốc đã chuẩn bị cho cuộc “hồi hương trí thức” này từ nhiều năm. Hàng loạt chương trình như Qiming – đưa nhà khoa học đầu ngành vào lĩnh vực chip và bán dẫn, hay visa K – loại visa đặc biệt cho nhân tài trẻ trong khoa học – công nghệ (có hiệu lực từ 1/10/2025) – đã tạo ra môi trường thu hút mạnh mẽ.

Các trường như Đại học Vũ Hán, Phúc Đán hay Thanh Hoa công khai tuyển dụng nhân tài với ngân sách nghiên cứu lên đến 3 triệu NDT (hơn 10 tỷ đồng), cùng nhiều ưu đãi về nhà ở, tài trợ phòng thí nghiệm và hỗ trợ gia đình.

Tuy nhiên, sức hút không đồng nghĩa với không có thách thức. Nhiều chuyên gia lo ngại về sự khác biệt trong môi trường học thuật. Hệ thống đánh giá, cấp ngân sách và tự do nghiên cứu tại Trung Quốc vẫn còn hạn chế so với Mỹ. Ông Yu Hongtao (ĐH Westlake) thẳng thắn: “Nếu chỉ muốn ‘thoát đi’ khỏi Mỹ mà không xem Trung Quốc là cơ hội phát triển thật sự, thì không nên trở về”.

Mặt khác, Trung Quốc đã đạt nhiều tiến bộ đáng kể: từ chương trình không gian, năng lượng tái tạo, đến nghiên cứu quân sự như tên lửa siêu thanh. Theo Nature Index, Trung Quốc hiện đã vượt Mỹ về số lượng công bố khoa học trên các tạp chí uy tín. Tuy nhiên, giới chuyên gia vẫn khẳng định, để trở thành siêu cường khoa học toàn cầu, Trung Quốc cần giải quyết nhiều rào cản: môi trường kiểm soát chặt, rào cản ngôn ngữ và áp lực chất lượng sống.

Hiện tượng “chảy máu chất xám ngược” là kết quả của cả hai phía: Mỹ ngày càng khắt khe trong chính sách khoa học, còn Trung Quốc ngày càng cởi mở và đầu tư mạnh tay. Trong bối cảnh cuộc đua công nghệ Mỹ – Trung ngày càng gay gắt, cuộc di chuyển của giới khoa học này có thể định hình lại bản đồ tri thức thế giới trong thập kỷ tới.

Nguồn tham khảo : Báo Vietnamnet